สายดินในบ้าน ทำไมปลั๊กสามขาไม่ได้แปลว่ามีสายดิน

ช่างถอดเต้ารับออกมาแล้วพลิกดูด้านหลัง มีสายอยู่สองเส้น และช่องที่สามว่างเปล่า

เจ้าของบ้านยืนดูอยู่ข้าง ๆ แล้วพูดว่า แต่ปลั๊กบ้านผมเป็นแบบสามขานะครับ

ช่างพยักหน้า แล้วบอกว่าใช่ครับ รูมีสามรู แต่สายมีสองเส้น

นี่คือสภาพของบ้านจำนวนมากในประเทศไทย และเป็นสภาพที่อันตรายกว่าการไม่มีสายดินเลยเสียอีก

เพราะบ้านที่ไม่มีเต้ารับสามขา ทุกคนรู้ว่าไม่มีสายดิน ส่วนบ้านที่มีเต้ารับสามขาแต่สายไม่ได้เดินไปไหน ทุกคนเข้าใจว่ามี

บทความนี้จะอธิบายว่าสายดินทำหน้าที่อะไรจริง ๆ ระบบที่ถูกต้องประกอบด้วยอะไร วิธีตรวจว่าบ้านคุณมีจริงหรือไม่ และสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดซึ่งคนทำกันเยอะมาก

สายดินทำหน้าที่อะไร

คนส่วนใหญ่คิดว่าสายดินคือสิ่งที่ทำให้ไฟไม่ดูด

ใกล้เคียงแต่ไม่ตรงเสียทีเดียว และความต่างตรงนี้อธิบายทุกอย่างที่เหลือ

ลองนึกถึงเครื่องซักผ้าที่ฉนวนภายในเสื่อม จนสายไฟเส้นที่มีไฟไปแตะกับโครงโลหะของเครื่อง

ถ้าไม่มีสายดิน โครงเครื่องนั้นจะมีไฟค้างอยู่เงียบ ๆ รอให้มีคนมาแตะ และคนที่แตะจะกลายเป็นทางที่ไฟใช้เดินลงดิน

ถ้ามีสายดิน ไฟจะไหลลงดินผ่านสายดินทันที ซึ่งเป็นทางที่ง่ายกว่าตัวคนมาก และกระแสที่ไหลลงนั้นจะทำให้อุปกรณ์ป้องกันทำงานและตัดวงจร

เพราะฉะนั้นหน้าที่จริงของสายดินคือ เปิดทางให้ไฟรั่วไหลกลับได้ เพื่อให้อุปกรณ์ป้องกันรู้ตัวและตัดวงจร

มันไม่ได้ทำให้ไฟหายไป มันทำให้ระบบตรวจจับได้

นี่คือเหตุผลที่สายดินกับอุปกรณ์ตัดไฟรั่วต้องทำงานคู่กัน มีอย่างเดียวไม่พอ

ระบบสายดินที่ถูกต้องมีอะไรบ้าง

คนมักคิดว่าสายดินคือสายเส้นเดียว ในความเป็นจริงมันคือระบบที่มีหลายชิ้นส่วนต่อกันเป็นทาง

หนึ่ง หลักดิน คือแท่งโลหะที่ตอกลงไปในดิน เพื่อให้เป็นจุดที่ไฟไหลลงสู่พื้นโลกได้จริง

สอง สายต่อหลักดิน คือสายที่ต่อจากหลักดินขึ้นมายังตู้ไฟหลัก

สาม ขั้วต่อสายดินหลักในตู้ ซึ่งเป็นจุดรวมที่สายดินทุกวงจรมาต่อ

สี่ สายดินของแต่ละวงจร ที่เดินคู่ไปกับสายไฟจนถึงเต้ารับและอุปกรณ์แต่ละตัว

ห้า จุดที่สายดินไปถึงจริง คือขาที่สามของเต้ารับ และโครงโลหะของเครื่องใช้ไฟฟ้า

ถ้าขาดชิ้นใดชิ้นหนึ่ง ทางนั้นก็ขาด และระบบก็ไม่ทำงาน

บ้านที่มีเต้ารับสามขาแต่ไม่มีชิ้นที่หนึ่งถึงสาม คือบ้านที่มีปลายทางแต่ไม่มีทาง

สามอย่างที่ห้ามทำเด็ดขาด

หนึ่ง ห้ามต่อขาสายดินเข้ากับสายนิวทรัลที่เต้ารับ

วิธีนี้มีคนทำเยอะมากเพราะมันทำให้ไขควงลองไฟและเครื่องทดสอบเต้ารับราคาถูกแสดงผลว่าปกติ

แต่มันอันตรายมาก เพราะถ้าสายนิวทรัลขาดหรือหลวมที่ใดที่หนึ่งก่อนถึงจุดนั้น โครงโลหะของเครื่องใช้ไฟฟ้าทุกตัวในวงจรนั้นจะมีไฟขึ้นมาทันที

มันเปลี่ยนสิ่งที่ควรจะปลอดภัยที่สุดให้กลายเป็นสิ่งที่มีไฟ

สอง ห้ามใช้ท่อน้ำหรือโครงเหล็กของอาคารแทนหลักดิน

สมัยก่อนเคยทำกันเพราะท่อน้ำเป็นโลหะและฝังอยู่ในดิน

ปัญหาคือทุกวันนี้ท่อน้ำส่วนใหญ่เป็นพีวีซี และวันที่ช่างประปามาเปลี่ยนท่อหนึ่งท่อน สายดินของทั้งบ้านก็หายไปโดยไม่มีใครรู้

สาม ห้ามคิดว่ามีอุปกรณ์ตัดไฟรั่วแล้วไม่ต้องมีสายดิน

อุปกรณ์ตัดไฟรั่วช่วยได้จริงและช่วยได้มาก แต่มันทำงานได้ดีที่สุดเมื่อมีสายดินให้กระแสรั่วไหลกลับ

ถ้าไม่มีสายดิน สิ่งที่ทำให้มันตัดอาจต้องเป็นตัวคนที่แตะเข้าไป ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ไม่มีใครอยากให้เกิด

วิธีตรวจว่าบ้านคุณมีสายดินจริงหรือไม่

ขั้นที่หนึ่ง หาหลักดิน

เดินรอบบ้านมองหาแท่งโลหะที่ตอกลงดินใกล้ตู้ไฟ หรือบ่อตรวจสอบเล็ก ๆ ที่ฝังอยู่ในพื้น โดยมีสายทองแดงต่อจากมันขึ้นไป

ถ้าหาไม่เจอเลย นั่นคือคำตอบที่ค่อนข้างชัดแล้ว

ขั้นที่สอง เปิดฝาตู้ไฟดู

มองหาบัสบาร์ที่มีสายเปลือยหรือสายสีเขียวแถบเหลืองมารวมกัน และดูว่ามีสายเส้นใหญ่วิ่งออกจากตู้ลงไปข้างล่างหรือไม่

ถ้าในตู้มีแต่สายไฟกับนิวทรัล ไม่มีชุดสายดินเลย นั่นคืออีกคำตอบหนึ่ง

ขั้นที่สาม ถอดเต้ารับหนึ่งจุดออกมาดู โดยปิดเบรกเกอร์ก่อนเสมอ

พลิกดูด้านหลังว่ามีสายกี่เส้น สองหรือสาม และช่องขั้วที่สามมีสายต่ออยู่หรือว่าง

ถ้าไม่มั่นใจ อย่าทำเอง ให้ช่างเปิดให้ดูพร้อมกัน

ขั้นที่สี่ ให้ช่างวัดจริง

การมองเห็นสายไม่เท่ากับการมีระบบที่ทำงาน ช่างไฟที่มีเครื่องมือจะวัดความต่อเนื่องของสายดินและวัดค่าความต้านทานของหลักดินได้

นี่คือขั้นตอนเดียวที่ให้คำตอบแน่นอน และเป็นสิ่งที่ควรทำหนึ่งครั้งกับบ้านทุกหลัง

บ้านเก่าที่ไม่มีสายดิน ทำอย่างไร

คำถามที่ตามมาเสมอคือ ต้องรื้อผนังทั้งบ้านไหม

คำตอบคือไม่จำเป็นต้องทำทั้งหมดพร้อมกัน และมีลำดับความสำคัญที่ชัดเจน

อันดับหนึ่ง วงจรที่มีน้ำเกี่ยวข้อง ทั้งเครื่องทำน้ำอุ่น เครื่องซักผ้า ปั๊มน้ำ และเต้ารับในห้องน้ำกับห้องครัว

สามจุดนี้คือที่ที่คนเปียกและยืนบนพื้นเปียก ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่ทำให้ไฟดูดรุนแรงที่สุด

อันดับสอง วงจรที่มีเครื่องใช้ไฟฟ้าโครงโลหะ เช่นตู้เย็น เตาอบ และเครื่องมือช่าง

อันดับสาม ที่เหลือทั้งหมด ซึ่งทำได้ตอนที่มีการรีโนเวทหรือทาสีใหม่อยู่แล้ว

สิ่งที่ต้องมีตั้งแต่วันแรกคือหลักดินและสายดินหลักเข้าตู้ เพราะถ้าไม่มีชิ้นนี้ การเดินสายดินไปที่วงจรใดก็ไม่มีความหมาย

และควรติดตั้งอุปกรณ์ตัดไฟรั่วไปพร้อมกัน เพราะสองอย่างนี้ทำงานคู่กัน

เรื่องที่มักเกิดตอนต่อเติมบ้าน

บ้านที่ต่อเติมครัวหรือห้องน้ำเพิ่ม มักเดินไฟเพิ่มโดยดึงมาจากวงจรเดิมที่อยู่ใกล้ที่สุด

ปัญหาคือถ้าวงจรเดิมนั้นไม่มีสายดิน ส่วนที่ต่อเติมใหม่ก็ไม่มีไปด้วย ทั้งที่เป็นส่วนที่มีน้ำและควรมีสายดินมากที่สุด

เพราะฉะนั้นทุกครั้งที่ต่อเติม ให้ถามช่างเป็นคำถามแยกว่าส่วนใหม่มีสายดินหรือไม่ และต่อไปถึงหลักดินจริงหรือเปล่า

อย่าถามรวมว่าเดินไฟให้เรียบร้อยนะ เพราะคำว่าเรียบร้อยของแต่ละคนไม่เท่ากัน

เรื่องการจัดวงจรทั้งบ้านอยู่ที่ ตู้คอนซูมเมอร์ยูนิต ควรมีกี่วงจร และเรื่องขนาดสายอยู่ที่ สายไฟในบ้าน เลือกขนาดผิดแล้วอันตรายตรงไหน

สัญญาณที่บอกว่าระบบมีปัญหา

• รู้สึกซ่าเบา ๆ เมื่อแตะเครื่องใช้ไฟฟ้า โดยเฉพาะตอนตัวเปียกหรือเท้าเปล่า ซึ่งเป็นอาการที่ไม่ควรชินและไม่ควรปล่อยผ่าน
• รู้สึกซ่าเมื่อแตะก๊อกน้ำหรือฝักบัว ซึ่งเป็นสัญญาณที่ร้ายแรงกว่า เพราะแปลว่ามีไฟรั่วไปถึงส่วนที่ควรจะเป็นกลางที่สุดในบ้าน
• อุปกรณ์ตัดไฟรั่วตัดเป็นระยะโดยหาสาเหตุไม่เจอ
• เครื่องใช้ไฟฟ้ามีเสียงหึ่งเบา ๆ เมื่อแตะโครง

ข้อแรกและข้อที่สองไม่ใช่เรื่องที่รอได้ ให้ปิดเบรกเกอร์ของวงจรนั้นแล้วเรียกช่าง

คำถามที่ควรถามช่าง

• หลักดินอยู่ตรงไหน คำตอบต้องเป็นตำแหน่งจริงที่พาไปดูได้
• วัดค่าความต้านทานของหลักดินแล้วหรือยัง และได้เท่าไร
• วงจรไหนบ้างที่มีสายดินเดินถึงจริง และวงจรไหนที่ยังไม่มี
• มีอุปกรณ์ตัดไฟรั่วหรือไม่ ครอบคลุมวงจรไหน และค่ากระแสรั่วเท่าไร
• มีจุดไหนที่ต่อสายดินเข้ากับนิวทรัลหรือไม่ ซึ่งต้องได้คำตอบว่าไม่มี

ช่างที่ตอบข้อแรกไม่ได้ แปลว่ายังไม่ได้ดูหรือยังไม่มี ซึ่งทั้งสองอย่างต้องแก้ก่อนคุยเรื่องอื่น

คำถามที่พบบ่อย

สายดินทำหน้าที่อะไร

เปิดทางให้กระแสไฟรั่วไหลกลับลงดิน เพื่อให้อุปกรณ์ป้องกันตรวจจับได้และตัดวงจร ไม่ได้ทำให้ไฟหายไปเอง

ปลั๊กสามขาแปลว่ามีสายดินแล้วไหม

ไม่ใช่ บ้านจำนวนมากมีเต้ารับสามรูแต่มีสายเดินอยู่แค่สองเส้น ซึ่งอันตรายกว่าไม่มีเลย เพราะทุกคนเข้าใจว่ามี

ต่อสายดินเข้ากับนิวทรัลได้ไหม

ห้ามเด็ดขาด เพราะถ้านิวทรัลขาดหรือหลวมก่อนถึงจุดนั้น โครงโลหะของเครื่องใช้ไฟฟ้าทุกตัวในวงจรจะมีไฟขึ้นมาทันที

ใช้ท่อน้ำแทนหลักดินได้ไหม

ไม่ได้ เพราะท่อน้ำสมัยนี้ส่วนใหญ่เป็นพีวีซี และวันที่ช่างประปาเปลี่ยนท่อหนึ่งท่อน สายดินทั้งบ้านก็หายไปโดยไม่มีใครรู้

มีอุปกรณ์ตัดไฟรั่วแล้วยังต้องมีสายดินไหม

ต้องมี เพราะสองอย่างทำงานคู่กัน ถ้าไม่มีสายดิน สิ่งที่ทำให้อุปกรณ์ตัดอาจต้องเป็นตัวคนที่แตะเข้าไป

บ้านเก่าที่ไม่มีสายดิน ต้องรื้อทั้งบ้านไหม

ไม่จำเป็น ให้เริ่มจากหลักดินและสายดินหลักเข้าตู้ก่อน แล้วไล่ทำวงจรที่มีน้ำเกี่ยวข้องเป็นอันดับแรก ส่วนที่เหลือทำตอนรีโนเวทได้

รู้สึกซ่าเวลาแตะก๊อกน้ำ อันตรายแค่ไหน

อันตรายมากและไม่ควรรอ เพราะแปลว่ามีไฟรั่วไปถึงส่วนที่ควรจะเป็นกลางที่สุดในบ้าน ให้ปิดเบรกเกอร์แล้วเรียกช่าง

ตรวจเองได้แค่ไหน

ตรวจได้ถึงขั้นหาหลักดิน เปิดฝาตู้ดูชุดสายดิน และดูหลังเต้ารับโดยปิดเบรกเกอร์ก่อน แต่การยืนยันว่าระบบทำงานจริงต้องให้ช่างวัดความต่อเนื่องและค่าความต้านทาน

สรุป

• สายดินเปิดทางให้ไฟรั่วไหลกลับ เพื่อให้อุปกรณ์ป้องกันตัดวงจร
• เต้ารับสามรูไม่ได้แปลว่ามีสายดิน และบ้านแบบนั้นอันตรายกว่าบ้านที่ไม่มีเลย
• ระบบที่ถูกต้องมีห้าชิ้น ตั้งแต่หลักดินจนถึงขาที่สามของเต้ารับ
• ห้ามต่อสายดินเข้ากับนิวทรัล และห้ามใช้ท่อน้ำแทนหลักดิน
• อุปกรณ์ตัดไฟรั่วกับสายดินทำงานคู่กัน มีอย่างเดียวไม่พอ
• บ้านเก่าเริ่มจากหลักดินก่อน แล้วไล่ทำวงจรที่มีน้ำเป็นอันดับแรก
• ทุกครั้งที่ต่อเติม ให้ถามแยกว่าส่วนใหม่มีสายดินถึงจริงหรือไม่
• รู้สึกซ่าเมื่อแตะก๊อกน้ำ คือเรื่องที่ต้องปิดเบรกเกอร์ทันที