แบตเตอรี่บ้านคู่กับโซลาร์ คุ้มไหม และทำไมมีโซลาร์แล้วไฟดับบ้านก็ยังมืด

มีโซลาร์แล้ว ไฟดับตอนกลางวันบ้านก็ยังมืด

คนที่ติดโซลาร์ไปแล้วจำนวนมากเพิ่งรู้เรื่องนี้ตอนไฟดับครั้งแรก แดดออกเต็มที่ แผงบนหลังคาผลิตไฟได้อยู่ แต่ในบ้านไม่มีไฟใช้เลย

ไม่ใช่ระบบเสีย มันทำงานตามที่ออกแบบไว้ ระบบโซลาร์แบบต่อเข้าสายส่งจะตัดตัวเองทันทีเมื่อไฟจากการไฟฟ้าดับ เพราะถ้ามันยังจ่ายไฟออกไปในสายที่ช่างกำลังขึ้นไปซ่อมอยู่ คนที่ได้รับผลคือช่างคนนั้น เป็นข้อบังคับด้านความปลอดภัยที่อินเวอร์เตอร์ทุกตัวที่ต่อเข้าระบบต้องมี

ถ้าอยากให้ไฟดับแล้วบ้านยังใช้ไฟจากแผงได้ ต้องมีสองอย่างเพิ่ม คืออินเวอร์เตอร์ที่ทำงานแยกจากสายส่งได้ กับที่เก็บพลังงาน นั่นคือจุดเริ่มต้นของคำถามว่าแบตเตอรี่บ้านคุ้มไหม

คำตอบสั้น ๆ ขึ้นกับว่าคุณซื้อมันเพื่ออะไร

ถ้าซื้อเพื่อลดค่าไฟอย่างเดียว คำตอบในไทยส่วนใหญ่คือยังไม่คุ้ม เพราะสิ่งที่แบตเตอรี่ทำคือย้ายไฟที่ผลิตได้ตอนกลางวันไปใช้ตอนกลางคืน ซึ่งจะคุ้มก็ต่อเมื่อไฟกลางคืนแพงกว่าไฟกลางวันมากพอ หรือเมื่อไฟที่เหลือขายคืนได้ราคาต่ำมากจนเก็บไว้ใช้เองดีกว่า

ถ้าซื้อเพื่อให้บ้านไม่มืดตอนไฟดับ คำตอบต่างออกไปทันที เพราะสิ่งที่คุณกำลังซื้อไม่ใช่ส่วนลดค่าไฟ แต่เป็นความต่อเนื่องของการใช้ชีวิต ซึ่งมีมูลค่าไม่เท่ากันในแต่ละบ้าน บ้านที่มีคนใช้เครื่องมือแพทย์ บ้านที่ทำงานจากบ้านและประชุมออนไลน์ทั้งวัน หรือบ้านในพื้นที่ที่ไฟดับบ่อย ให้ค่ากับเรื่องนี้สูงกว่าบ้านที่ไฟดับปีละครั้ง

ก่อนตัดสินใจ ให้ลองนึกย้อนไปสิบสองเดือนที่ผ่านมาว่าไฟดับกี่ครั้ง แต่ละครั้งนานเท่าไหร่ และเสียหายอะไรบ้าง ถ้าตอบไม่ได้เลย นั่นคือคำตอบอย่างหนึ่งอยู่แล้ว

ขนาดแบตคิดจากโหลดที่ต้องสำรอง ไม่ใช่จากขนาดแผง

ความเข้าใจผิดที่แพงที่สุดในเรื่องนี้คือการคิดว่าแผง 10 กิโลวัตต์ต้องคู่กับแบตขนาดใหญ่ตามไปด้วย ทั้งสองอย่างตอบคนละคำถาม แผงตอบว่าผลิตได้เท่าไหร่ แบตตอบว่าคุณอยากให้อะไรทำงานต่อได้นานแค่ไหนตอนไม่มีไฟ

วิธีคิดที่ใช้ได้จริงคือเขียนรายการสิ่งที่ต้องทำงานต่อจริง ๆ ตอนไฟดับ ไม่ใช่ทุกอย่างในบ้าน ตู้เย็นหนึ่งเครื่อง ไฟบางดวง พัดลม เราเตอร์ และปลั๊กสำหรับชาร์จมือถือ รวมกันแล้วกินไฟน้อยกว่าที่คนคิดมาก ส่วนแอร์คือตัวที่เปลี่ยนคำตอบทั้งหมด เพราะแอร์เครื่องเดียวกินมากกว่าทุกอย่างที่กล่าวมารวมกันหลายเท่า

คำถามที่ควรตอบให้ได้ก่อนคุยกับผู้ติดตั้งคือ คุณต้องการให้ของในรายการนั้นทำงานต่อได้กี่ชั่วโมง สี่ชั่วโมงกับสิบสองชั่วโมงคือระบบคนละราคากันมาก และคนส่วนใหญ่ต้องการสี่ถึงหกชั่วโมง ไม่ใช่ทั้งคืน เพราะไฟดับในเมืองไทยส่วนใหญ่จบภายในไม่กี่ชั่วโมง

สามอย่างที่ต้องถามผู้ติดตั้ง

ใบเสนอราคาของระบบแบตเตอรี่เทียบกันยากมาก เพราะแต่ละเจ้าเขียนไม่เหมือนกัน สามคำถามนี้ทำให้เทียบได้

ความจุที่ใช้ได้จริงเท่าไหร่ ตัวเลขความจุที่โฆษณากับพลังงานที่ดึงออกมาใช้ได้จริงไม่เท่ากัน เพราะระบบจะไม่ยอมให้ใช้จนหมดเกลี้ยงเพื่อยืดอายุแบต ให้ถามเป็นหน่วยพลังงานที่ใช้ได้จริง และถามด้วยว่ากำลังจ่ายสูงสุดต่อเนื่องเท่าไหร่ เพราะแบตที่จุเยอะแต่จ่ายกำลังได้ต่ำ จะสตาร์ทคอมเพรสเซอร์แอร์หรือปั๊มน้ำไม่ขึ้น

รับประกันกี่ปีและรับประกันอะไร การรับประกันแบตมักเขียนเป็นจำนวนรอบการชาร์จ หรือจำนวนปี หรือความจุที่เหลืออยู่เมื่อครบกำหนด อย่างน้อยต้องรู้ว่าเมื่อครบประกันแล้วผู้ผลิตรับประกันว่าความจุยังเหลืออยู่กี่เปอร์เซ็นต์ ตัวเลขนั้นบอกอายุใช้งานจริงได้ดีกว่าคำว่ารับประกันสิบปีลอย ๆ

ตอนไฟดับ อะไรทำงานต่อบ้าง ข้อนี้ต้องขอให้ระบุเป็นวงจร ไม่ใช่คำพูด ระบบสำรองไฟส่วนใหญ่ไม่ได้จ่ายให้ทั้งบ้าน แต่จ่ายให้ตู้ย่อยที่แยกไว้เฉพาะ ให้ตกลงกันตั้งแต่ต้นว่าปลั๊กและดวงไฟไหนอยู่ในตู้นั้น เพราะการย้ายวงจรทีหลังคืองานรื้อ

ชนิดของแบตเตอรี่ ในบริบทบ้านไทย

แบตที่ใช้กับบ้านในตลาดตอนนี้ส่วนใหญ่เป็นลิเทียมสองตระกูล ตัวที่ควรเลือกสำหรับบ้านในไทยคือลิเทียมเหล็กฟอสเฟต ด้วยเหตุผลที่ตรงกับสภาพบ้านเรา

เหตุผลแรกคือความปลอดภัยทางความร้อน ซึ่งสำคัญกว่าที่คนคิดในประเทศที่ห้องเก็บของอุณหภูมิสูงเกินสามสิบห้าองศาเป็นเรื่องปกติ เหตุผลที่สองคืออายุรอบการใช้งานที่ยาวกว่า ซึ่งเหมาะกับการใช้งานแบบชาร์จและคายทุกวัน ส่วนข้อแลกเปลี่ยนคือน้ำหนักและขนาดที่มากกว่าเมื่อเทียบความจุเท่ากัน ซึ่งเป็นเรื่องรองสำหรับของที่ติดอยู่กับผนังและไม่ได้ขนไปไหน

เรื่องตำแหน่งติดตั้งควรพูดถึงด้วย แบตทุกชนิดอายุสั้นลงเมื่ออยู่ในที่ร้อน ห้องเก็บของใต้หลังคาที่ตอนบ่ายทะลุสี่สิบองศา คือที่ที่แย่ที่สุดสำหรับมัน แม้จะดูเป็นที่ที่เหลือเพียงที่เดียวในบ้านก็ตาม ที่ที่ดีคือผนังในร่ม อากาศถ่ายเท ไม่โดนแดดตรง และไม่ใช่ทางเดินหลักของบ้าน

คำนวณจุดคุ้มทุนยังไงให้ไม่หลอกตัวเอง

ตัวเลขที่ผู้ขายมักใช้คือค่าไฟที่ประหยัดได้ต่อเดือน หารด้วยราคาระบบ แล้วได้จำนวนปี ปัญหาของวิธีนี้คือมันมองข้ามสองอย่างที่ทำให้ตัวเลขจริงยาวกว่า

อย่างแรกคือแบตมีอายุ ไม่เหมือนแผงโซลาร์ที่อยู่ได้ยี่สิบปีขึ้นไป แบตจะเสื่อมและต้องเปลี่ยนภายในอายุการใช้งานของระบบ ดังนั้นการคำนวณที่ซื่อสัตย์ต้องนับค่าเปลี่ยนแบตเข้าไปด้วย ไม่ใช่คิดว่าซื้อครั้งเดียวจบ

อย่างที่สองคือพลังงานที่หายไปในการแปลง การชาร์จเข้าและคายออกมีการสูญเสียเสมอ ไฟที่ใส่เข้าไปสิบหน่วยจะได้ออกมาใช้จริงน้อยกว่าสิบเสมอ ซึ่งไม่ได้เยอะจนน่าตกใจ แต่มันทำให้ตัวเลขที่คำนวณแบบสวยงามเกินจริงไปเล็กน้อยทุกครั้ง

วิธีที่ตรงกว่าคือแยกคำถามออกเป็นสองข้อ ข้อแรกคือระบบโซลาร์อย่างเดียวคุ้มไหมและกี่ปีคืนทุน ซึ่งคำนวณได้ชัดและมักตอบว่าคุ้ม ข้อที่สองคือส่วนเพิ่มของแบตเตอรี่ราคาเท่าไหร่ และคุณยอมจ่ายเท่านั้นเพื่อให้บ้านไม่มืดตอนไฟดับหรือเปล่า การแยกแบบนี้ทำให้ตัดสินใจได้โดยไม่ต้องบิดตัวเลขให้ออกมาสวย รายละเอียดการคำนวณคืนทุนของฝั่งโซลาร์อยู่ใน โซลาร์รูฟท็อป ค่าลดหย่อนภาษีและจุดคุ้มทุน

ถ้ายังไม่พร้อมซื้อแบต ทำอะไรได้ก่อน

สิ่งที่ให้ผลตอบแทนดีกว่าการซื้อแบตในหลายบ้าน คือการย้ายการใช้ไฟไปอยู่ตอนกลางวันที่แผงผลิตได้ ตั้งเครื่องซักผ้าให้ทำงานตอนเที่ยง ตั้งปั๊มน้ำและเครื่องอบให้ทำงานช่วงบ่าย และถ้ามีรถไฟฟ้าก็ชาร์จตอนกลางวันในวันหยุด การทำแบบนี้ไม่มีค่าใช้จ่ายเลยและได้ผลทันที

อีกอย่างที่ควรทำก่อนคือเลือกอัตราค่าไฟให้ตรงกับพฤติกรรมของบ้าน เพราะอัตราที่คิดตามช่วงเวลาเปลี่ยนสมการทั้งหมด และถ้าคุณอยู่บนอัตรานั้น ความคุ้มค่าของแบตจะเปลี่ยนไปจากเดิมมาก เรื่องนี้อยู่ใน มิเตอร์อัจฉริยะกับการเลือกอัตรา TOU

และถ้าเป้าหมายจริง ๆ คือแค่ไม่อยากให้เราเตอร์ดับกับไฟดวงเดียวติดตอนไฟดับ เครื่องสำรองไฟขนาดเล็กราคาไม่กี่พันบาทตอบโจทย์นั้นได้ครบ โดยไม่ต้องแตะระบบไฟฟ้าของบ้านเลย เป็นทางที่คนมองข้ามเพราะมันไม่หรู แต่มันได้ผลตรงตามที่ต้องการ

ส่วนคนที่กำลังจะติดโซลาร์ครั้งแรก ให้เดินสายและเผื่อที่สำหรับแบตไว้ตั้งแต่ตอนนั้น แม้ยังไม่ซื้อ เพราะการเพิ่มทีหลังบนระบบที่ไม่ได้เผื่อไว้ มักแปลว่าต้องเปลี่ยนอินเวอร์เตอร์ทั้งตัว การเลือกผู้ติดตั้งที่ขึ้นทะเบียนถูกต้องอยู่ใน ทะเบียนผู้ติดตั้งโซลาร์

คำถามที่พบบ่อย

มีโซลาร์แล้ว ทำไมไฟดับบ้านถึงมืด

เพราะระบบที่ต่อเข้าสายส่งต้องตัดตัวเองเมื่อไฟการไฟฟ้าดับ เพื่อไม่ให้จ่ายไฟย้อนออกไปในสายที่ช่างกำลังซ่อม ถ้าอยากให้ใช้ต่อได้ ต้องมีอินเวอร์เตอร์ที่ทำงานแยกจากสายส่งได้ พร้อมที่เก็บพลังงาน

แบตควรใหญ่เท่าไหร่

คิดจากรายการของที่ต้องทำงานต่อตอนไฟดับ คูณด้วยจำนวนชั่วโมงที่ต้องการ ไม่ใช่คิดจากขนาดแผง คนส่วนใหญ่ต้องการสี่ถึงหกชั่วโมงสำหรับตู้เย็น ไฟ พัดลม และเราเตอร์ ส่วนแอร์เปลี่ยนคำตอบทั้งหมด

คุ้มไหมถ้าคิดแค่ค่าไฟ

ในไทยส่วนใหญ่ยังไม่คุ้มถ้ามองแค่ส่วนลดค่าไฟ เพราะต้องนับค่าเปลี่ยนแบตกับพลังงานที่หายไปในการแปลงเข้าไปด้วย ให้แยกคำถามเป็นโซลาร์คุ้มไหม กับส่วนเพิ่มของแบตยอมจ่ายเพื่ออะไร

ควรเลือกแบตชนิดไหน

ลิเทียมเหล็กฟอสเฟตเหมาะกับบ้านในไทยมากกว่า เพราะปลอดภัยทางความร้อนกว่าและอายุรอบการใช้งานยาวกว่า ข้อแลกคือหนักและใหญ่กว่าที่ความจุเท่ากัน ซึ่งไม่สำคัญกับของที่ติดผนัง

ติดตั้งตรงไหนของบ้าน

ผนังในร่มที่อากาศถ่ายเท ไม่โดนแดดตรง และไม่ใช่ทางเดินหลัก ห้องใต้หลังคาที่ร้อนจัดตอนบ่ายเป็นที่ที่แย่ที่สุด เพราะความร้อนทำให้แบตเสื่อมเร็ว

ยังไม่พร้อมซื้อ ทำอะไรได้ก่อน

ย้ายการใช้ไฟหนักไปตอนกลางวันที่แผงผลิตได้ เลือกอัตราค่าไฟให้ตรงกับพฤติกรรมบ้าน และถ้าแค่อยากให้เราเตอร์กับไฟดวงเดียวไม่ดับ เครื่องสำรองไฟเล็ก ๆ ตอบโจทย์ได้ครบ

สรุป

• ระบบโซลาร์ที่ต่อเข้าสายส่งจะดับตามเมื่อไฟดับ เป็นข้อบังคับด้านความปลอดภัย ไม่ใช่ระบบเสีย
• ถ้าซื้อแบตเพื่อลดค่าไฟอย่างเดียว ในไทยส่วนใหญ่ยังไม่คุ้ม ถ้าซื้อเพื่อไม่ให้บ้านมืด เป็นคนละคำถาม
• ขนาดแบตคิดจากรายการโหลดที่ต้องสำรองคูณชั่วโมงที่ต้องการ ไม่ใช่จากขนาดแผง
• ถามความจุที่ใช้ได้จริง กำลังจ่ายสูงสุด และวงจรไหนบ้างที่จะทำงานตอนไฟดับ
• ติดในที่ร่มที่อากาศถ่ายเท เพราะความร้อนคือสิ่งที่ทำให้แบตอายุสั้นลงเร็วที่สุด
• คำนวณคืนทุนต้องนับค่าเปลี่ยนแบตและพลังงานที่หายไปในการแปลงด้วย