ช่างมองที่เครื่องนอกบ้านครู่หนึ่ง แล้วบอกว่าเครื่องนี้เป็น R22
ประโยคถัดมามักเป็นประโยคที่ทำให้เจ้าของบ้านต้องตัดสินใจโดยไม่มีข้อมูล
บางคนบอกว่าหายากแล้ว บางคนบอกว่าเปลี่ยนไปใช้ตัวใหม่ได้เลย และบางคนบอกว่าเติมตัวอื่นแทนก็ได้
คำตอบที่ถูกคือ เติมข้ามชนิดกันไม่ได้
ไม่ใช่เพราะผู้ผลิตอยากขายของใหม่ แต่เพราะสารทำความเย็นสามชนิดนี้ทำงานที่แรงดันคนละระดับ และใช้น้ำมันหล่อลื่นคนละชนิด
บทความนี้อธิบายว่าทำไม แล้วจึงบอกว่าเครื่องเก่าที่ใช้ R22 อยู่ควรทำอย่างไร
สามชนิดนี้ต่างกันตรงไหน
R22 เป็นสารในกลุ่มไฮโดรคลอโรฟลูออโรคาร์บอน ซึ่งอยู่ในกลุ่มที่ทำลายชั้นโอโซน จึงถูกเลิกใช้ตามพิธีสารมอนทรีออล
เป็นสารเดี่ยว ทำงานที่แรงดันต่ำที่สุดในสามตัว และใช้คู่กับน้ำมันแร่ในคอมเพรสเซอร์
R410A ไม่ใช่สารเดี่ยว แต่เป็นสารผสมของสารสองชนิดในสัดส่วนที่กำหนดไว้
ทำงานที่แรงดันสูงกว่า R22 อย่างมาก และใช้คู่กับน้ำมันสังเคราะห์ ไม่ใช่น้ำมันแร่
R32 เป็นสารเดี่ยว และเป็นหนึ่งในสองส่วนประกอบของ R410A
ทำงานที่แรงดันใกล้เคียงกับ R410A ใช้น้ำมันสังเคราะห์เช่นกัน และมีศักยภาพทำให้โลกร้อนต่ำกว่า R410A ซึ่งเป็นเหตุผลหลักที่อุตสาหกรรมย้ายมาใช้
ข้อที่ต่างจากอีกสองตัวคือ R32 ติดไฟได้ในระดับต่ำ ซึ่งมีผลต่อวิธีทำงานของช่าง
ทำไมเติมข้ามชนิดไม่ได้
มีเหตุผลสามข้อ และแต่ละข้อเพียงพอด้วยตัวเอง
หนึ่ง แรงดันคนละระดับ ระบบถูกออกแบบมาให้ทำงานในช่วงแรงดันของสารตัวหนึ่ง ทั้งความหนาของท่อ ขนาดของคอมเพรสเซอร์ และวาล์วขยายตัว
ใส่สารที่แรงดันสูงกว่าเข้าไปในระบบที่ออกแบบมาสำหรับแรงดันต่ำกว่า คือการเดินเครื่องนอกช่วงที่มันถูกออกแบบมา
สอง น้ำมันคนละชนิด คอมเพรสเซอร์ต้องการน้ำมันที่ไหลไปกับสารทำความเย็นแล้วกลับมาที่ตัวมันเอง
น้ำมันแร่ที่ใช้กับ R22 ไม่ละลายไปกับสารกลุ่มใหม่ จึงไปค้างอยู่ในระบบแทนที่จะกลับมาหล่อลื่นคอมเพรสเซอร์
ผลคือคอมเพรสเซอร์ขาดน้ำมันโดยที่ยังดูเหมือนทำงานปกติ จนกระทั่งพัง
สาม วาล์วและอุปกรณ์ควบคุมถูกออกแบบเฉพาะ วาล์วขยายตัวและอุปกรณ์วัดถูกเลือกให้ตรงกับสมบัติของสารตัวนั้น
เปลี่ยนสารโดยไม่เปลี่ยนอุปกรณ์ ทำให้ระบบทำงานผิดจุด แม้จะยังเย็นอยู่บ้างในช่วงแรก
ถ้าเติมผิดชนิดจะเกิดอะไรขึ้น
สิ่งที่น่ากลัวคือมันไม่พังทันที
ในช่วงแรกเครื่องอาจยังเย็น ซึ่งทำให้ทุกคนคิดว่าไม่มีปัญหา
สิ่งที่เกิดขึ้นจริงคือ
- แรงดันด้านสูงเกินกว่าที่ระบบออกแบบไว้ ทำให้คอมเพรสเซอร์ทำงานหนักและร้อนกว่าปกติ
- น้ำมันไม่กลับเข้าคอมเพรสเซอร์ ซึ่งเป็นการสึกหรอที่มองไม่เห็นจนกว่าจะเกิดเสียงผิดปกติ
- ประสิทธิภาพลดลง จึงกินไฟมากขึ้นโดยที่ห้องไม่ได้เย็นขึ้น
- สารในระบบกลายเป็นของผสมที่ไม่มีใครรู้สัดส่วน ซึ่งแปลว่าครั้งต่อไปต้องปล่อยทิ้งทั้งหมดแล้วเริ่มใหม่
ข้อสุดท้ายคือต้นทุนที่คนไม่ได้คิด เพราะการซ่อมครั้งถัดไปแพงขึ้นจากการเติมผิดครั้งนี้
R410A เป็นสารผสม ซึ่งเปลี่ยนวิธีเติม
ข้อนี้ช่างที่ทำงานประจำรู้ดี แต่เจ้าของบ้านแทบไม่เคยได้ยิน
เพราะ R410A ประกอบด้วยสารสองชนิดผสมกันในสัดส่วนที่กำหนด การเติมจึงต้องเติมในสถานะของเหลว
ถ้าเติมในสถานะแก๊สจากถัง สัดส่วนที่เข้าไปในระบบจะไม่ตรงกับที่ควรเป็น เพราะสองส่วนประกอบระเหยไม่เท่ากัน
และเมื่อระบบรั่ว สัดส่วนที่เหลืออยู่ในระบบก็เปลี่ยนไปแล้ว
เพราะฉะนั้นวิธีที่ถูกต้องเมื่อ R410A รั่ว คือหารอยรั่ว ซ่อม ปล่อยสารเดิมทิ้ง ทำสุญญากาศ แล้วชั่งเติมใหม่ทั้งหมด
ไม่ใช่เติมเพิ่มเข้าไปในสิ่งที่เหลืออยู่
คำว่าชั่งเติมสำคัญ เพราะปริมาณที่ถูกต้องระบุไว้เป็นน้ำหนักบนตัวเครื่อง ไม่ใช่กะจากแรงดัน
R22 ในประเทศไทยตอนนี้อยู่ตรงไหน
ประเทศไทยเป็นภาคีพิธีสารมอนทรีออล ซึ่งกำหนดให้ลดและเลิกใช้สารกลุ่มนี้ตามกำหนดเวลา
ในทางปฏิบัติ มีการห้ามใช้ R22 ในการผลิตเครื่องปรับอากาศขนาดต่ำกว่า 50,000 บีทียู เพื่อใช้ในประเทศ ตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม 2560
และมีเป้าหมายเลิกนำเข้า R22 ให้เป็นศูนย์ในปี 2573
สิ่งที่ข้อมูลนี้แปลว่าสำหรับเจ้าของบ้านคือ เครื่องที่ยังใช้ R22 อยู่ไม่ได้ผิดกฎหมาย และยังใช้ต่อได้
แต่สารสำหรับเติมจะหายากขึ้นและแพงขึ้นทุกปี ซึ่งเป็นแนวโน้มที่ชัดเจนพอจะใช้วางแผนได้
เพราะฉะนั้นคำถามไม่ใช่ว่าต้องเปลี่ยนตอนนี้ไหม แต่คือจะเปลี่ยนตอนไหนโดยไม่ต้องรีบ
เครื่องเก่าที่ใช้ R22 ควรทำอย่างไร
มีสามทาง และแต่ละทางเหมาะกับสถานการณ์ต่างกัน
ทางที่หนึ่ง ใช้ต่อไปและซ่อมตามปกติ เหมาะกับเครื่องที่ยังทำงานดี ไม่มีประวัติรั่ว และอายุยังไม่มาก
สิ่งที่ควรทำคือดูแลให้ระบบไม่รั่ว เพราะการไม่รั่วคือการไม่ต้องเติม
ทางที่สอง เปลี่ยนเครื่องใหม่ทั้งชุด เหมาะกับเครื่องที่อายุมากแล้ว รั่วซ้ำ หรือคอมเพรสเซอร์เริ่มมีปัญหา
ข้อดีที่คนมองข้ามคือเครื่องรุ่นใหม่มีประสิทธิภาพสูงกว่าอย่างมีนัย ซึ่งลดค่าไฟไปพร้อมกัน ตามที่อธิบายไว้ในฉลากเบอร์ 5 ประหยัดจริงแค่ไหน และดูตัวเลขไหนถึงไม่โดนหลอก
ทางที่สาม ดัดแปลงระบบเดิมให้ใช้สารตัวใหม่ ซึ่งเป็นทางที่ฟังดูประหยัดที่สุดและมักไม่คุ้มที่สุด
เพราะการดัดแปลงที่ทำถูกวิธีต้องล้างน้ำมันเดิมออกให้หมด เปลี่ยนน้ำมัน เปลี่ยนอุปกรณ์ควบคุมที่เกี่ยวข้อง และตรวจว่าท่อกับคอมเพรสเซอร์รับแรงดันใหม่ได้
เมื่อรวมค่าแรงและอะไหล่แล้ว มักใกล้เคียงกับการซื้อเครื่องใหม่ที่ประหยัดไฟกว่าและมีประกัน
การดัดแปลงแบบลัดขั้นตอน คือสิ่งที่ทำให้คอมเพรสเซอร์พังในอีกหนึ่งถึงสองปี
R32 ติดไฟได้ระดับต่ำ แปลว่าอะไรในทางปฏิบัติ
ข้อนี้ทำให้บางคนกังวลเกินจำเป็น และทำให้บางคนประมาทเกินไป
สิ่งที่ควรเข้าใจคือ R32 อยู่ในกลุ่มที่ติดไฟได้ในระดับต่ำ ไม่ใช่กลุ่มที่ติดไฟง่ายอย่างแก๊สหุงต้ม
ในการใช้งานปกติที่ระบบไม่รั่ว ผู้ใช้ไม่ต้องทำอะไรเป็นพิเศษเลย
สิ่งที่เปลี่ยนคือวิธีทำงานของช่าง เช่น การระบายอากาศระหว่างซ่อม การไม่ใช้เปลวไฟใกล้จุดที่อาจมีสารรั่ว และการใช้เครื่องมือที่เหมาะสม
สิ่งที่เจ้าของบ้านทำได้คือเลือกช่างที่รู้เรื่องนี้ และไม่ปล่อยให้ใครมาเชื่อมท่อโดยไม่ได้ปล่อยสารออกให้หมดก่อน
คำถามที่ควรถามช่างก่อนให้เขาลงมือ
- เครื่องนี้ใช้สารอะไร ซึ่งดูได้จากฉลากที่ตัวเครื่องนอกบ้าน
- วัดแรงดันแล้วต่ำจริงหรือไม่ ก่อนที่จะพูดถึงการเติม
- ถ้าต่ำ ได้หารอยรั่วหรือยัง และเจอที่ไหน
- จะเติมเพิ่มหรือปล่อยทิ้งแล้วชั่งเติมใหม่ ซึ่งคำตอบควรเป็นอย่างหลังสำหรับสารผสม
- ปริมาณที่ถูกต้องของเครื่องนี้เป็นเท่าไร ซึ่งเป็นตัวเลขน้ำหนักที่อยู่บนฉลาก
ห้าคำถามนี้ไม่ได้ทำให้คุณกลายเป็นช่าง แต่ทำให้บทสนทนาเปลี่ยนจากการเดาเป็นการวัด
เรื่องที่ควรจำไว้เกี่ยวกับการเติมน้ำยา
ระบบน้ำยาแอร์เป็นระบบปิด
ถ้าไม่มีรอยรั่ว สารจะไม่ลดลงเลยตลอดอายุการใช้งาน
เพราะฉะนั้นการที่ต้องเติมทุกปีไม่ใช่การบำรุงรักษาตามปกติ แต่คืออาการของรอยรั่วที่ยังไม่ได้ซ่อม
และการปล่อยให้รั่วต่อไปมีต้นทุนสามชั้น คือค่าสารที่เติมซ้ำ ค่าไฟที่สูงขึ้นเพราะระบบทำงานไม่เต็มที่ และความเสี่ยงที่คอมเพรสเซอร์จะพังจากการทำงานในภาวะที่สารไม่พอ
เรื่องนี้เชื่อมกับการดูแลตามปกติซึ่งอธิบายไว้ในล้างแอร์เองกับเรียกช่าง ต่างกันตรงไหนที่มองไม่เห็น
คำถามที่พบบ่อย
เติม R32 ใส่เครื่องที่เป็น R22 ได้ไหม
ไม่ได้ เพราะแรงดันคนละระดับและใช้น้ำมันหล่อลื่นคนละชนิด น้ำมันแร่ที่ใช้กับ R22 ไม่ไหลกลับเข้าคอมเพรสเซอร์เมื่อใช้กับสารกลุ่มใหม่ ซึ่งทำให้คอมเพรสเซอร์เสียหายโดยที่ยังดูเหมือนทำงานปกติ
ถ้าเติมผิดไปแล้วจะรู้ได้อย่างไร
มักไม่รู้ทันที เพราะเครื่องยังเย็นในช่วงแรก อาการที่ตามมาคือกินไฟมากขึ้น ทำงานร้อนกว่าปกติ และมีเสียงผิดปกติจากคอมเพรสเซอร์ในภายหลัง ควรให้ช่างวัดแรงดันเทียบกับค่าที่ควรเป็น
ทำไม R410A ต้องเติมเป็นของเหลว
เพราะเป็นสารผสมของสารสองชนิดในสัดส่วนที่กำหนด การเติมในสถานะแก๊สทำให้สัดส่วนที่เข้าระบบเพี้ยนไป และเมื่อรั่วแล้วควรปล่อยทิ้งทั้งหมดแล้วชั่งเติมใหม่ ไม่ใช่เติมเพิ่ม
เครื่อง R22 ยังใช้ได้อยู่ไหม
ยังใช้ได้และไม่ผิดกฎหมาย แต่มีการห้ามใช้ R22 ในการผลิตเครื่องปรับอากาศขนาดต่ำกว่า 50,000 บีทียูเพื่อใช้ในประเทศตั้งแต่ปี 2560 และมีเป้าหมายเลิกนำเข้าให้เป็นศูนย์ในปี 2573 สารเติมจึงหายากและแพงขึ้นทุกปี
ดัดแปลงเครื่องเก่าให้ใช้สารใหม่คุ้มไหม
มักไม่คุ้ม เพราะต้องล้างน้ำมันเดิม เปลี่ยนน้ำมัน เปลี่ยนอุปกรณ์ควบคุม และตรวจว่าท่อกับคอมเพรสเซอร์รับแรงดันใหม่ได้ เมื่อรวมค่าแรงแล้วมักใกล้เคียงกับเครื่องใหม่ที่ประหยัดไฟกว่าและมีประกัน
R32 ติดไฟได้ อันตรายไหม
อยู่ในกลุ่มติดไฟได้ระดับต่ำ ไม่ใช่กลุ่มที่ติดไฟง่าย ในการใช้งานปกติที่ไม่รั่ว ผู้ใช้ไม่ต้องทำอะไรเป็นพิเศษ สิ่งที่เปลี่ยนคือวิธีทำงานของช่างระหว่างซ่อม
สรุป
- เติมข้ามชนิดไม่ได้ เพราะแรงดัน น้ำมัน และอุปกรณ์ควบคุมถูกออกแบบเฉพาะ
- อันตรายของการเติมผิดคือมันไม่พังทันที จึงไม่มีใครรู้จนกว่าจะสาย
- R410A เป็นสารผสม จึงต้องเติมเป็นของเหลว และเมื่อรั่วควรชั่งเติมใหม่ทั้งหมด
- R32 เป็นสารเดี่ยว ติดไฟได้ระดับต่ำ ซึ่งเปลี่ยนวิธีทำงานของช่าง ไม่ใช่ของผู้ใช้
- R22 ถูกห้ามใช้ในการผลิตเครื่องขนาดต่ำกว่า 50,000 บีทียูตั้งแต่ปี 2560
- เป้าหมายเลิกนำเข้า R22 เป็นศูนย์ในปี 2573 สารจึงหายากและแพงขึ้น
- เครื่อง R22 ที่ยังดีใช้ต่อได้ แต่ควรวางแผนเปลี่ยนโดยไม่ต้องรีบ
- การดัดแปลงข้ามสารมักไม่คุ้มเมื่อรวมค่าแรงและอะไหล่
- ถ้าต้องเติมทุกปี นั่นไม่ใช่การบำรุงรักษา แต่คือรอยรั่วที่ยังไม่ได้ซ่อม